Generalitat de Catalunya - www.gencat.cat

català

aranés

castellano

english

portada

Jaume Pòrtulas

ERA MÒRT E ETH BIBLIOTECARI

Es darrèri tempsi dera vida de Demètri, hilh de Fanostrat, neishut en Faliron (eth vielh pòrt d’Atenes, tranquil e dromilhós, tant apròp, e tan desparièr, deth tapatjós Pirèu) sigueren coma es de tanti òmes fòrça mens importants que non pas eth — enquia coma es de tanta gent escura. Temps de nostalgia e de rancura, ua rancura sorda qu’a de còps ère dagada en sòn còr. Sigueren, sustot, tempsi d’engüeg. Aquerò que non se pòt pas díder que siguessen, per sòrt entà Demètri, ei excessivament longui — ua longa decadéncia en tot demorar era mòrt pacienta. Tanpòc sigueren avilits pes hastigoses infirmitats dera vielhessa, ne per aquera praubetat qu’a Demètri, des dera sua luenhenca joenessa d’adolescent ambiciós, li auie hèt tostemp tanta pòur. Mès d’alavetz ençà qu’auie queigut en desgràcia, e qu’eth rei Ptolomèu — eth dusau d’aguest nòm, Ptolomèu arrèhilh deth comandant Lagos, un escur oficiau macedonian; Ptolomèu a qui era adulacion des alexandrins nomentaue ‘eth Filadelf’ per’mor que s’auie maridat tamb era sua pròpria fraia, un hastiós incèst ara egipciana, indecorós entà un grèc, inconvenient enquia entà un potentat macedonian que conservèsse eth sen… de dempús que Ptolomèu II l’auie hòrabandit d’Alexandria, Demètri de Faliron se consumie de rancura e d’engüeg. Eth rei Ptolomèu l’auie expulsat d’Alexandria, deth fastuós palai encara en construccion, deth Musèu inacabat, tamb era entamenada bibliotèca qu’eth madeish Demètri auie contribuït a reünir e a organizar, gràcies as sòns coneishements aquerits en Licèu d’Atenes, e ath savoir faire qu’auie aprenut ath cant de Teofrast e deth vielh Aristòtel…

Segontes es praubes informacions que mos n’an arribat (informacions de gent tamb pas guaire o cap de coneishement de lòcs ne hèts; mès açò non les privaue pas d’afectar ua exactitud fictiva e illusòria), eth rei Ptolomèu hec condusir er erudit bibliotecari e conselhèr en desgràcia enquiath districte de Bosiris. Aquiu lo installèc, vigilat d’apròp, en un mas, non pas luenh d’un vilatjòt insignificant (aumens, açò pensaue Demètri) qu’era gent d’aquiu aperauen ‘Vila d’Ammon’, e qu’es pògui grècs pro malurosi entà anar-i a quèir tornèren a batiar pomposament coma ‘Diospòlis’. Miei ajaçat en pòrge d’aqueth mas, Demètri podie espiar er ample arriu que li barraue era perspectiva, es fertils coitius, es longuiròis e ennerits pagesi egipcians en tot trabalhar incansablaments — atau coma auien hèt des d’abantes qu’auessen arribat grècs e persics, macedonians e judius; abantes, autanplan, qu’es faraons auessen bastit piramides e d’auti elements de pèira. Des deth sòn pòrge, Demètri podie contemplar tot aqueth movement e, ath madeish temps, èster victima dera manca d’èsme — d’aqueth estat d’esprit sordament dolorós que se nomentaue athumia, un estat d’esprit qu’es poètes ja auien descrit mantuns viatges, e que tanben serie objècte des analisis de filosòfs e pensaires. Era manca d’èsme, qu’a de viatges cuelh es eròis tragics o es dinastes des istòries, un estat perilhós e funèst: mès d’un còp a desbocat en suicidi.

Mès Demètri de Faliron non ère pas un eròi de tragedia, ne tanpòc un dinasta lidian o persic, senon un grèc d’Atenes. Auie auut ua existéncia variada, azardosa, plea de nauti e baishi; ua existéncia qu’ara, miei ajaçat en pòrge d’aqueth mas nilotic, podie rebrembar longament, se li shautaue. Podie rebrembar era sua mainadesa e adolescéncia, en ua familha sense pas guairi recorsi, que vivotejaue de mil manères, tostemp ath cant des doces aigües dera baia de Faliron. Ans mès tard, quan eth e eth sòn frair Imerèu entrèren en politica, quan se calèren de vertat ena belugadissa vida d’Atenes — escandals e assemblades, votacions e complòts, ciutats ostils e reis enemics; e, darrèrament, cambis de regim e execucions sumàries; e era guèrra, tostemp era guèrra — era maudidença populara les adjudiquèc a toti dus ua trebla origina esclava. Maudidences topiques e de pòga importància, que tot eth mon sabie que non auien cap de basa, e qu’arrés non se prenie seriosament. Fòrça mès dolenteria auie era insinuacion d’un autor de comedies, en sentit qu’er adolescent Demètri auie meritat es atencions d’un certan demagòg, famós pera sua adretia en avalorar es merits des gojats qu’arribarien luenh. A Demètri, aguestes calomnies — pr’amor qu’èren fausses: ¿qui podie sabé’c mès ben que non pas eth? — non li hègen ne heired ne calor. Ère pro atenenc coma entà saber qu’es autors de comedies, de dempús es tempsi deth vielh Aristofanes, s’auien afeccionat ad aqueth remoquet estupid que didie qu’era mielhor manèra d’entrar en politica ei hèr-se eth sodomita deth lidèr d’un partit, d’un generau o d’un demagòg. Ath delà d’èster fausses, aqueres insinuacions, a Demètri tanpòc non li auie pas mancat era oportunitat de compensar-les, quan li arribèc, ada eth tanben, eth sòn moment de glòria. Un aute autor de comedies expliquèc (e era badinada circulèc fòrça fòrça) que, quan Demètri, promocionat pes sòns patrons macedonians a governador d’Atenes, dempús d’aqueres pesantes taulejades en Pritanèu, en ues companhies qu’om non nomentarie justaments politiques… que quan gessie a passejar, entà airejar-se e hèr era digestion, es efèbs atenencs de uelhs trendes s’empentassauen ath long deth sòn camin, pera Via des Trespès, entà hèr-se veir, entà cridar-li era atencion. Açò tanpòc non ère pas vertat; e ath delà, pensaue Demètri, tamb un efèb fix, eth bèth Diognis, e tres o quate concubines ocasionaus qu’auie, tanpòc non aurie pas podut artenhé’c tot. Mès resultaue agradiu (aumens en un cèrt sentit) qu’aguestes imputacions grandoses compensèssen es escanaulides calomnies des sòns començaments.

Era vertadèra iniciacion de Demètri ena politica non se produsic pas pera via orizontau, senon gràcies ar ahèr d’Àrpal e eth sòn tresaur, panat ath rei Alexandre. Demètri non i podec jogar un papèr significatiu, en aquera seguida d’escandals; encara ère relativament joen, e, en definitiva, un non-arrés. Aquerò que tanplan qu’ère, en aqueth moment — ara, ena sua solitud nilotica, ac rebrembaue tamb nostalgia — ère un d’aqueri joenòts atenencs sedusits peth prestigi deth Licèu, aqueth centre d’estudis superiors tan subergessent e innovador, fondat hège pas guaire peth gran Aristòtel. Es joeni (d’Atenes e de d’auti parçans) que frequentauen eth Licèu i aquerien un excellent vernís de filosofia; e fòrça mès qu’un vernís. Eth madeish Demètri se vanagloriaue soent dera sua solida formacion filosofica; consagrèc as Muses toti es lésers qu’era sua vida agitada li permetec, e encara ara, en plen vielhum, quan s’arropie d’espatles a prepaus des blagadisses sus era sua antica vida sexuau, non deishaue pas d’indignar-se contra aqueri que lo tiegen mercat de “politic enter es filosòfs, filosòf enter es politics”. Autaments, en Licèu non s’i aprenie filosofia, sonque. En aquera casa de nauti estudis, subvencionada d’ua manèra o ua auta per òr des macedonians — aumens, açò credie fèrmament era opinion publica atenenca — ère generau era conviccion qu’era ideologia dera ciutat resultaue obsolèta, e qu’es naui tempsi reclamauen politiques naues. Enter er atenenc corrent, gelós des privilègis que li garantie era democràcia, e era institucion fondada per Aristòtel — un metèc, hilh deth mètge dera cort de Pella, e oncle d’un vesin collaborador d’Alexandre — non i podie auer cap de corrent de simpatia.

Entad açò qu’ei as escandals d’Àrpal e eth sòn aur, Demètri ne siguec un observador apassionat; e pro que’n treiguec leçons entath futur. Era preséncia ena ciutat d’un gran personatge dera cort d’Alexandre, e era ludentor formidabla deth tresaur que s’auie emportat de Babilònia, aueren un impacte sensacionau ena vida publica atenenca, ja tant inquieta de naturau. ¿Qué calie hèr tamb aqueth òste incomòde, reclamat per toti es grani dera tèrra, e fabulosament ric? Abantes, totun, qu’es complicacions internacionaus der ahèr devenguessen evidentes, era mieitat d’oradors e politics atenencs, des deth trasviraire Demades enquiar aparentament inexpugnable Demostènes, ja s’auien hèt corrompe. Es conseqüéncies sigueren es normaus en aguesti casi: fòrça procèssi, bères condemnacions, exilis, quauqui assassinats — enter eri eth deth madeish Àrpal, refugiat en Creta, que non lamentèc lèu lèu arrés; e era volatilizacion de grana part deth tresaur, que tiò que deplorèren fòrça.

Es ans que vengueren dempús sigueren vertiginosi. S’ara Demètri, exiliat e vielh, auie de hèr un certan esfòrç entà recuperar-ne fòrça detalhs, eth rebrembe deth botàs de sang, dera cordiòla de mòrts violentes, des atrocitats e tortures, demoraue intacte ena sua memòria. Era mòrt d’Alexandre en Babilònia non auie pas deishat sonque ua carcassa enorme (atau coma auie dit Demades, er imbecil e eth grossièr), capabla d’empudegar tota era tèrra; tanben hec nèisher en fòrça atenencs era esperança de secodir-se era joata d’Antipatre, aqueth soldat rude e brutal, qu’Alexandre auie deishat ath sòn darrèr, coma lòctenent generau e virrei de Grècia. Aguesta esperança de trèir-se de dessús era joata macedoniana, Demètri la considerèc, des deth prumèr moment, absurda e hòla. E, en efècte, entà Atenes, era guèrra tamb Antipatre resultèc plan dura. En un prumèr moment, enquia semblèc qu’es atenencs e es sòns aliats podien arribar a guanhar-la; ara ora dera vertat, eth vielh generau, dempús de recéber refòrci d’Asia, artenhec esmostar-les. Es condicions dera patz encara sigueren mès oneroses; e anèren acompanhades d’ua repression brutala, ena quau fòrça atenencs exibiren un gran zèl pera causa macedoniana. Enes sòns ans de vielhor, Demètri, a despièch que sabie pro ben qu’eth tanben deisharie era dobtosa reputacion d’un collaboracionista, non podie pensar sense hàstic, indignacion e colèra enes racondes sus eth suicidi deth vielh e acornerat Demostènes, en Calàuria, en bèth miei deth santuari de Posidon, en tot remosigar eth sòn calam (¿i portaue de vertat un podon amagat, o ère eth famós podon dera sua escritura?); o ena lengua bracada d’Iperides — bracada per Antipatre, didien es amics dera truculéncia, en tot eth praube vielh Iperides encara viuie… Eth rebrembe mès còrhenent ère eth deth frair Imerèu. Mès imprudent que non pas Demètri, Imerèu auie escotat eth cant des sirenes patriotiques, e s’i auie somat (eth tanben volie hèr eth politic!). Condemnat a mòrt pes atenencs dempús dera derrota, hugitiu, Imerèu siguec perseguit per Àrquias, eth mercenari a sòu d’Antipatre — un forastèr qu’ena sua joenessa auie estat un actor de tragedies mediòcre. Es atenencs acabèren en tot nomentar-lo eth ‘Caçarecompenses’. Eth cuelhec Imerèu (e quauqui d’auti, de plan significats) en un cul-de-sac, en Egina. Sigueren executats en Cleones, a on alavetz residie Antipatre.

Quan ara, des dera pòsa e er engüeg dera sua retirada ath cant deth Nil, Demètri evocaue aqueri tempsi, er òdi e eth mesprètz mès apassionadi non les adreçaue pas contra es que, pògui ans dempús, sigueren es sòns pròpris enemics, es qu’acabèren en tot hòrabandir-lo d’Atenes. Aguesti auien hèt eth sòn hèt, çò que se demoraue d’eri; ac auien hèt, enquia, tamb ua cèrta gentilesa. Er òdi e eth mesprètz vertadèrs les adreçaue contra es d’abantes; contra es hodegaires qu’auien pactat e molhut era patz, era inevitabla e vergonhosa patz, tamb eth virrei Antipatre. Eth desvergonhit Demades, per exemple, aqueth afogat defensor dera guèrra. Se n’anèc tamb era armada, enquia lo heren presoèr en camp de batalha — d’ua manèra pas guaire eroïca, per çò que Demètri auie entenut. Mès enlà, eth madeish Demades portaue personauments es convèrses de patz tamb Antipatre. E non s’acontentèc tamb açò; tanben gosèc presentar, dauant dera assemblada des atenencs, es decrèts de proscripcion e mòrt contra Iperides e Demostènes. Clar que tant traïdorici tanpòc non li carregèc guaire profit. Siguec er òme deth moment; mès de seguida lo desbanquèc Focion. Demades contunhèc eth sòn doble o triple jòc. Volec jogar contra Antipatre era dobtosa carta de Perdicas, eth generalissim deth defunt Alexandre. Coma regent, Perdicas s’esforçaue, des dera luenhenca Babilònia, entà mantier un shinhau contrarotlat eth vespèr d’aqueth enorme e improvisat Empèri. Ua letra de Demades a Perdicas (ua letra que contiege insults tan grossièrs coma engenhosi contra Antipatre; era darrèra causa qu’un orador atenenc perdie ère era sua lengua esmolada, se non ei que l’ac bracauen) siguec interceptada en un mau moment, quan Demades se trapaue coma ambaissador ena cort deth madeish Antipatre. Eth hilh d’Antipatre, eth generau Cassandra (que plan lèu serie eth gran valedor de Demètri, que, totun, lo coneishie d’auança, e sabie coma les gastaue) agredic en persona Demades, en tot retrèir-li a crits era sua monstruosa ingratitud. Tot condat e debatut, s’es blagadisses èren cèrtes (non èren deth tot contrastades, mès resultauen fòrça fidables), siguec espantós. Dauant des uelhs de Demades, estacat coma ua amurada, Cassandra li aucic un hilh, sonque un mainatge; tot seguit bramèc as servidors que s’emportèssen aqueth desgraciat e l’executèssen. Ua vida de comedia e ua fin tragica — pensèc Demètri, indecís enter era orror e un certan arropiment d’espatles.

Non auec guaire mès sòrt er impresentable Focion, qu’auie demorat coma unenc arbitre suberviuent deth destin d’Atenes — ena fòrça limitada mesura qu’es macedonians encara consentien a Atenes d’auer un destin. Focion, un vielhòt qu’auie estat mès de quaranta viatges generau des atenencs: un òme entà totes es escadences, vertadèraments. Incorruptible, açò òc; as neishudi tamb era lua plea les agradaue de nomentar-lo ‘eth brave Focion’. Tamb er emparament des lances macedonianes, Focion dèc era sua vertadèra mesura. Consentic que s’establisse ua garnison permanenta en Pirèu, en Muníquia; e reformèc era constitucion atenenca, en tot acaçar-ne era mieitat des ciutadans. Aguesti aueren tot eth léser deth mon entà quistar per tota Grècia; enquia Antipatre, preocupat pes possibles turbuléncies, n’assentèc quauqu’uns, e les balhèc tèrres tà laurar; plan luenh d’Atica, totun. Demètri, que, ja pas guaire temps dempús, se veirie forçat pes circomstàncies — coma didie eth tostemp — a miar ua politica, en definitiva, non pas tan diferenta, prenec bona nòta d’aqueri excèssi, e metec fòrça suenh en non repetir-les. S’ua garnison macedoniana en Muníquia ère quauquarren inevitable (e, en hons deth hons, dilhèu non tan dolent coma açò), aumens convenguie entener-se tamb eth sòn cabecèr, campar que non embarrassèsse pas guaire. Qu’era preséncia macedoniana non siguesse pas guaire vedibla ena ciutat. E entad açò qu’ei ara limitacion deth dret de ciutadania, ère, evidentaments, ua mesura de besonh. ¿Non l’auien defenut toti es grani filosòfs, tanben: Platon, Aristòtel, eth madeish Teofrast, tan predat per Demètri? Mès calie eliminar sonque es indesirables, es praubi de solemnitat, que non arraïtzen jamès enlòc de vertat, es insolvables sense remèdi; non pas daurir en canal eth còs dera mair patria. Calie, sustot, respectar es formes, non provocar es atenencs gratuïtament. Es provocacions, mès valie deishar-les entara vida privada deth lidèr, coma mès ufanosament dessenada mielhor. Es bravi ciutadans d’Atenes, tostemp obsedits pera moralitat des sòns dirigents, demorarien tanplan esvagats en tot mauparlar, e se desbrembarien des auti ahèrs.

Gràcies ad aguesti assolidadi principis, eth protectorat de Demètri sus Atenes, un còp obtenguda era indispensabla consentida de Cassandra (encara que, segontes afirmauen es opositors e es maudidents, Cassandra ère de hèt eth qu’ac auie maquinat tot), durèc lèu lèu dètz ans, dètz ans que sigueren ua bassa d’òli, fòrça diferents des quate tristi ans, plei d’embolhs e d’esglasis, deth ‘brave Focion’. Ei vertat que, tant Demètri coma Focion, quan les arribèc era ora, aueren de plegar paquets; tanben ei vertat que, autant ara un coma ar aute, era ora les arribèc pera madeisha arrason: es dissensions des sòns mèstres macedonians, eri enter eri. Se Focion se trapèc ath miei enter Cassandra e un aute aspirant a regent, a Demètri lo expulsèc deth govèrn (e d’Atenes) un omonim sòn, un aute Demètri, eth nomentat mès tard ‘Assietjaire de ciutats’ (les assietjaue, mès non pas tostemp les conquistaue), enemic acarnassit de Cassandra. Fin finau, totun (podec pensar Demètri), auer mantengut ua politica de manja relativament ampla tostemp compense, quan arribe era ora d’abandonar eth poder. Ath ‘brave Focion’, ua assemblada enforonhada d’atenencs — amassada illegaument en teatre: i auie fòrça exiliats, e esclaus escapadi, e tanben hemnes, segontes didec mès tard era gent d’orde — lo condemnèc a mòrt, enter insults, obscenitats e blasfèmis. Era prauba gent l’auie auut en òdi tant qu’enquia eth borrèu que li preparaue era ciguda lo obliguèc a pagar-se-la dera sua pòcha: dotze dracmes. Per contra, era eviccion de Demètri de Faliron semblèc lèu lèu un idilli. Quan era grana esquadra der aute Demètri apareishec en orizon, enquia quan entrèc en Pirèu, arrés no’n hec cabau. Mès tard, quauqu’uns dideren que s’auien pensat qu’ère era esquadra de un aute rei macedonian aliat de Demètri. Tota Atenes baishèc tath pòrt; e eth futur Assietjaire de ciutats les hec un discors, en tot garantir era libertat des atenencs, e, metut a prométer, era de toti es grècs, de passada. Eth Falereu, barrat tamb uns pògui incondicionaus ena ciutat nauta, decidic que, enquia s’er aute Demètri non auie pas era intencion de complir cap ne ua des sues prometences, coma semblaue probable, non demoraue pas mès remèdi qu’acuelher-lo; sustot, per’mor qu’era sua esquadra ja ère laguens deth pòrt. Enter es dus Demètris, i auec anades e vengudes; fin finau, toti arribèren ara conclusion qu’un aunorable exili (en Tebes de Beòcia, per exemple) ère era mielhor gessuda entà toti, sustot entath gran òme de Faliron.

En Tebes, Demètri i viuec dètz ans — enquia qu’era mòrt deth sòn valedor Cassandra lo frustrèc des darrères esperances rasonables de tornar entà Atenes. En Tebes comencèc ua dusau existéncia, qu’auie d’acabar-se, fòrça ans dempús, en Egipte, en ua mas apròp deth Nil. Aguesta dusau existéncia siguec consagrada sustot ath rebrembe e ara reflexion; e tanben ara escritura, e ara erudicion. Es prumèrs ans, eth visperon dera vida publica encara lo hissaue, e compausèc un allegat vindicatiu dera sua decennia en poder, un allegat long e tediós que pòga gent liegec. Tanben compausèc fòrça d’autes causes, en particular un escrit Sus era Fortuna, qu’ath despient d’un cèrt acantierament de lòcs comuns (o dilhèu gràcies ad açò), gaudic de fòrça capitada. Sustot, liegie es grani poètes antics, Omèr plan especiaument. Quan encara ère en Atenes, e en poder, Demètri auie promocionat es recitacions musicades dera Iliada e era Odissèia en teatre: ua innovacion que hec arrupir eth nas as puristes, mès qu’eth gran public trapèc requista. Ara, en exili, redusit ar ostracisme e ara inoperància, pensaue soent qu’es poètes, e Omèr en especiau, lo ajudauen mès a reconciliar-se tamb era sua sòrt que non pas es solids e rasonables principis eticofilosofics aprenudi en Licèu. Es poètes enquia lo ajudauen a compréner ua shinhau mielhor aqueri macedonians, brutals e sanguins, tamb es quaus era sua bona o mala sòrt lo auie obligat tan soent a tractar-se. Eth madeish Cassandra, per exemple. Bèri uns insinuauen qu’era brutala eliminacion de Demades e deth sòn hilh (s’es causes auien passat vertadèraments atau coma se didie) non deishaue de reflectir ua lectura massa literau, un enludernament ingenú, entar Euripides mès truculent. E, a compdar dera mòrt d’Alexandre, non i auie pas cap aute cabecèr macedonian autant estrambordat des poèmes omerics coma Cassandra. Se les sabie lèu lèu de memòria; quauqu’uns des sòns cortesans enquia volien hèr creir, enter obsequiosi e trufaires, que se les auie copiat d’un cap ar aute, eth madeish, e que se n’auie hèt uns curiosi exemplars personaus.

Siguec aguest amor de fòrça dinastes macedonians pera poesia e era cultura grègues çò que provoquèc qu’era sòrt de Demètri hesse er avantdarrèr torn. Ath cant deth Nil, ena ciutat d’Alexandre, eth mès astuciós e gatilop des generaus deth conquistaire, Ptolomèu, hilh de Lagos, s’i anaue bastint un solid domeni personau, que lèu serie un gran reiaume. Enludernat per tot çò qu’auie vist, autant en Grècia coma en Orient, Ptolomèu volie qu’eth sòn caplòc dispausèsse d’archius centraus e d’installacions culturaus de naua planta. Un lòc entà amassar coma mès coneishements mielhor; toti es coneishements deth mon, s’ère possible. Volie quauquarren desparièr, mès en gran, ara nautada des tempsi. Entà començar, volie amassar un gran nombre de libres. Hège ans que Ptolomèu mantenguie contactes tamb eth Licèu, eth principau centre d’estudis dera epòca. Auie temptat mès d’un des sòns estudiosi entà qu’anèsse tà Alexandria, a encuedar-se’n d’aqueri ambiciosi projèctes. Mès, enquia alavetz, es prepauses e prometences deth sobeiran non auien obtengut guaire resultats. Fin finau, Ptolomèu convidèc Demètri de Faliron, antic escolan dera escòla, que començaue a languir-se en Tebes. E Demètri, desenganhat de tornar mai mès tà Atenes, acceptèc era invitacion reiau tamb fòrça estrambòrd.

En Alexandria, Demètri i siguec lèu lèu erós, sustot es prumèrs ans. Ptolomèu ère vertadèraments un gran òme; fòrça diferent (pensaue ara Demètri, miei aconsomit ena solitud deth sòn pòrge ath cant deth Nil) deth sòn indigne hilh e successor, Filadelf er incestuós. Autodidacte, naturaument (eth non auie pas auut, coma d’auti gojats macedonians der entorn d’Alexandre, eth privilègi d’assistir entàs famoses classes d’Aristòtel); mès auie un gran coneishement deth mon e des òmes, non sonque dera guèrra. Tanben auie ua curiositat fòrça vasta. Tamb es generoses somes metudes ara sua disposicion, Demètri comencèc a bastir ua grana colleccion de libres. Ère convençut qu’eth renòm d’aguesta colleccion auie de suberviuer-les, ada eth e ath sòn patron. Lèu, en tot passejar pes sales e pòrges deth palai de Ptolomèu, encara inacabat, e en tot contemplar, enes parets, es bujaus e es rengs (qu’eth designaue tamb eth sòn nòm tecnic, bibliothekai), a on es rotlèus e es capses des rotlèus començauen a acantierar-se, Demètri experimentèc ua satisfaccion lèu lèu de proprietari. Encara se sentie mès erós quan es sòns collaboradors li reportauen bères blagadisses que començauen a circular. Enquiara gent ruda e ignoranta se referie ara colleccion de libres tamb plan de respècte. Om expliquèc a Demètri qu’es subjèctes de Ptolomèu que non auien pas era sòrt d’èster ne grècs ne macedonians ja se heiregauen es mans, entà pr’amor d’arténher qu’es sues condalhes nacionaus arribèssen a formar part bèth dia (revirades ath grèc, naturaument!) d’aquera prestigiosa colleccion. Demètri se n’arrie.

Enquia qu’era antica temptacion de calar eth nas enes ahèrs e decisions des grani tornèc a entrauessar-se en sòn camin — e aguest còp, de manèra irreparabla. Eth papèr de conselhèr aulic tostemp li auie agradat fòrça, a Demètri. Encoratjat pera bona cara que Ptolomèu li acostumaue a hèr, se risquèc a dar conselhs, non sollicitats, sus er ahèr delicat coma tot dera succession ath tron. Eth sobeiran se limitèc a escotar es recomanacions deth sòn bibliotecari tamb un arridolet de mesprètz. Fin finau, era sua causida non coïncidic pas tamb era deth bibliotecari; eth successor designat non siguec pas eth candidat de Demètri, senon un aute frairastre mès joen, mès intrigant e en definitiva mès capable (e qu’encara non auie hèt a conéisher era flaquesa pera sua pròpria fraia). Eth nau ereu se prenec era intervencion de Demètri plan mau. Associat ath poder peth sòn pair, obtenguec sense cap de dificultat eth cessament deth conselhèr indocil de totes es sues foncions; e quan, ara mòrt deth prumèr Ptolomèu, Ptolomèu II devenguec eth patron absolut, confinhèc Demètri de Faliron en aquera granja ath cant deth Nil que lo deprimie tant.

* * * * *

Liurat a rebrembes e a sauneis, en tot rememoriar era sua existéncia belugadissa, Demètri s’auie anat endromint en sòn pòrge. Acabèc per dromir-se de vertat, tamb un sòn de vielhòt, inquiet e leugèr. Bruscament, dolorosament, lo desvelhèc ua hissada ena man dreta, qu’auie deishat penjar tamb indoléncia. Era prumèra causa que vedec, en acabar de daurir es uelhs, siguec era petita vibora, tamb es escalhes d’un gris roienc e eth mus cornut, que serpejaue peth pòrge, a quate passi d’eth. Per pas guaire familiar que siguesse Demètri tamb era flòra e era fauna d’aqueth país (e açò includie tanben toti es indigènes que non sabessen parlar en grèc), sabie plan ben que, s’aquera bestionha l’auie mossegat, li demoraue mieja ora de vida, naut o baish. Demètri auec un relampit de panic, seguit d’un shinhau d’embaranament mentau, e d’ua lassitud infinita. Non auec talents d’arren, ne de cridar ad arrés, e queiguec en assopiment. Ath cap d’un moment, ua auta idèa lo miei desvelhèc, coma un còp de martèth: aquera mòrt, accidentau e absurda, non li arribaue pas a despart dera volontat de Ptolomèu II. A despièch qu’era memòria e eth sen l’abandonauen de prèssa de prèssa, Demètri auec temps de rebrembar tanti politics e pensaires grècs, eliminadi toti pes dinastes macedonians: era execucion d’Imerèu e era lengua bracada d’Iperides, eth podon de Demostènes e eth suplici teatrau de Demades. E aquera fin pseudosocratica deth ridicul Focion. E, lèu eth prumèr, Callistenes d’Olint, nebot deth gran Aristòtel, executat per orde dirècta deth rei Alexandre. E … e… Ja ère plan injust, qu’es macedonians se gessessen tostemp tamb era sua. Mès aguest moment d’irritacion tanpòc non li durèc pas guaire. “Quan bèth un hèsque memòria deth creador dera grana Bibliotèca” — pensèc encara, ja enes sarrangalhs dera agonia — “probablaments s’imaginarà que se suicidèc”. E s’en·honsèc ena grana indiferéncia.

Credits

autor Jaume Pòrtulas
illustracions Carlos Ruiz e Josep Alcaraz
Dessenh e programacion Jordi Colomer
traduccion ar aranés Ma José Fernández Anglada
traduccion ar castelhan Ernest Riera
traduccion ar anglés Waltraud Ball
votzes Lluis Freixes (català), Ma José Fernández Anglada (aranés), Javier Nieto (castelhan) e Luna Sindín (anglés)
arregraïments Catalunya Ràdio
Catalunya Ràdio
Ràdio Salt
Ràdio Salt

Creative Commons License

El bibliotecari i la mort by Jaume Pòrtulas ; Carlos Ruiz ; Josep Alcaraz ; Jordi Colomer ; Departament de Cultura i Mitjans de Comunicació
is licensed under a Creative Commons Reconeixement-No comercial-Sense obres derivades 2.5 Espanya License.

Avís Legal | Accessibilitat | Sobre el web | © Generalitat de Catalunya